Bài 4. Đèn hình mầu CRT

1 - Cấu tạo của đèn hình mầu và các điện áp phân cực

Đưa trỏ chuột vào hình ảnh để xem chú thích !

  1. Cấu tạo của màn hình : 
          Màn hình mầu được cấu tạo bới các điểm Phosphor có khả năng phát sáng ra các mầu đỏ , xanh lá , xanh lơ khi có tia điện tử bắn vào,  các điểm mầu này được xếp sen kẽ để tạo thành các điểm tam RGB gọi là điểm ảnh (Pixels), một điểm mầu thì chỉ phát ra một mầu có cường độ sáng thay đổi, nhưng một điểm ảnh thì cho vô số mầu thông qua nguyên lý trộn mầu, tuy các điểm mầu chỉ đứng cạnh nhau nhưng do điểm mầu quá nhỏ và khoảng cách giữa chúng quá ngắn, mắt thường không phân biệt được hai điểm riêng biệt và có cảm giác là một mầu tổng hợp .
          Số điểm ảnh của màn hình mầu là khoảng 500.000 điểm, và số điểm mầu sẽ là 500.000 x 3 = 1.500.000 điểm , vì vậy một điểm mầu có kích thước rất nhỏ, để nhìn thấy rõ ba điểm mầu , ta dùng kính núp soi vào màn hình, khi đó ta sẽ nhìn thấy các điểm mầu chỉ đứng gần nhau mà thôi .

  2. 3 Katôt :  KR , KG , KB
          Là nơi phát xạ ra 3 dòng tia điện tử đi song song bay về phía màn hình, dòng phát xạ từ KR chỉ bắn vào các điểm R, từ KG chỉ bắn vào các điểm G, từ KB chỉ bắn vào các điểm B, ở chế độ tĩnh (không có hình - màn sáng có nhiễu trắng ) điện áp 3 Katôt được phân cực khoảng 100 đến 150V DC, để các Katot phát xạ được chúng phải được nung nóng nhờ sợi đốt.
         Độ phát xạ của các Katôt sẽ giảm dần theo thời gian sử dụng, khi đó hình ảnh sẽ mờ  dần và thiếu độ chi tiết và ta thường gọi là đèn hình già , nếu các Katốt có độ phát xạ không cân bằng, thì hình ảnh sẽ bị sai mầu và ta gọi là đèn hình bị lệch tia, trong các trường hợp trên người ta thường tăng điện áp sợi đốt lên 1 đến 2V để cho độ phát xạ tăng theo => quá trình đó gọi là kích đèn hình.

  3. Sợi đốt Heater :
         Có nhiệm vụ nung nóng giúp cho 3 Katot phát xạ ra tia điện tử, sợi đốt được cung cấp 4,5V nếu đèn cổ nhỏ hoặc 6,3V nếu là đèn cổ trung , 3 Katốt có 3 sợi đốt đấu song song, trong trường hợp đèn hình bị mất hẳn một tia thì thường do bị đứt sợi đốt => đứt sợi đốt thì ta chỉ có thể thay đèn hình.

  4. Lưới G1 :
        Còn gọi là lưới khiển có nhiệm vụ điều khiển dòng phát xạ, tuy nhiện trong Ti vi mầu thì G1 lại không sử dụng và đem đấu xuống mass .

  5. Lưới G2 : Lưới gia tốc 
        Gọi là lưới gia tốc vì nó có nhiệm vụ tăng tốc tia điện tử bay về màn hình, lưới G2 được cung cấp điện áp khoảng 400V lấy từ triết áp Screen trên thân cuộn cao áp, khi chỉnh núm Screen điện áp G2 thay đổi => độ sáng màn hình thay đổi, G2 thường được điều chỉnh ở khoảng 60% giá trị núm Screen, nếu để G2 quá cao => màn ảnh sẽ quá sáng và mờ kèm theo tia quét ngược, nếu để G2 quá thấp => ảnh bị tối hoặc có thể mất ánh sáng.

  6. Lưới G3 : Lưới hội tụ 
         Gọi là lưới hội tụ vì nó giúp cho ba tia điện tử phát xạ từ 3 Katôt hội tụ lại đúng trên màn hình => giúp cho hình ảnh có độ sắc nét cao nhất, điện áp G3 chỉ có một giá trị đúng cho mỗi đèn hình, giá trị G3 khoảng 5000V và còn tuỳ theo kích thước đèn hình, điện áp này lấy từ triết áp Pocus trên thân cuộn cao áp do đó có thể điều chỉnh được, nếu ta chỉnh sai áp Pocus => hình ảnh sẽ bị nhoè, các chi tiết không rõ, vì điện áp Pocus  là khá cao do đó về mùa ẩm ướt , điện áp Pocus thường bị dò rỉ làm hỏng đế nhựa sau đuôi đèn => Sinh hiện tượng ảnh bị nhoè , bật máy sau một thời gian mới rõ dần.

  7. Các chi tiết bên ngoài : 
         Cuộn lái tia : Cuộn lái tia được gắn vào cổ đèn hình có nhiệm vụ lái tia điện tử quét từ trái sang phải, từ trên xuống dưới. có hai cuộn lái tia là cuộn lái dòng và cuộn lái mành, cuộn lái dòng được cung cấp xung dòng từ chân C đèn công xuất dòng, cuộn lái mành được cung cấp xung mành từ IC công xuất mành, nếu mất xung đi tới cuộn lái dòng thì màn hình chỉ có cột sáng dọc, nếu mất xung mành đi tới cuộn lái mành thì màn hình chỉ còn một vạch sáng ngang.
         Nam châm Puryty : Nam châm Puryty là các vòng tròn gắn quanh cổ đèn hình ngay sau cuộn lái tia, Nam châm Puryty có nhiệm vụ hướng cho ba tia điện tử phát xạ từ 3 Katốt bắn đúng vào điểm mầu tương ứng ( thợ không chỉnh ) nếu ta chỉnh sai => ảnh sẽ có viền mầu, khi đó ta phải theo vết sơn đánh dấu của nhà sản xuất để chỉnh trả lại vị trí cũ. 
        Cuộn dây khử từ - Degauss : là các vòng dây quấn xung quanh đèn hình, cuộn khử từ có nhiệm vụ khử từ dư trên đèn hình do từ trường trái đất nhiễm vào để khắc phục hiện tượng nhiễm từ, nhiễm từ là hiện tượng màn hình bị loang mầu, sai mầu thành từng vùng, cuộn khử từ chỉ hoạt động trong khoảng 2 đến 3 giây đầu khi mới bật máy, dòng điện qua cuộn khử từ rất mạnh khoảng 1,5 đến 2Ampe, cuộn khử từ được điều khiển từ một điện trở khử từ nằm trên bộ nguồn trước cầu Diode chỉnh lưu.
     

  2 - Điều kiện để màn hình sáng lên

Khi ta sửa chữa bệnh mất ánh sáng trên màn hình , mặc dù máy đã có đèn báo nguồn, khi đó ta cần phải dựa vào các điều kiện cần thiết để cho màn hình sáng được để kiểm tra : các điều kiện đó là :

  • Có điện áp HV cung cấp cho Anôt
  • Có điện áp G2 cung cấp cho lưới G2
  • Có điện áp Heater cung cấp cho sợi đốt.
  • Điện áp trên 3 Katôt < 150V , nếu áp trên 3 katôt > 150V thì phải tăng cao G2. 
         Trong 3 điều kiện đầu gắn liền với sự hoạt động của cao áp vì vậy đa số hiện tượng mất ánh sáng là do cao áp không hoạt động
  • Nếu như các yếu tố trên đã thoả mãn mà màn hình vẫn không sáng thì kết luận => Hỏng đèn hình.

3. Phương pháp kiểm tra chất lượng đèn hình .

        2.1 - Hư hỏng thường gặp của đèn hình :
         Đèn hình có 4 biểu hiện hư hỏng thường gặp là :

  • Đèn hình bị lọt khí  : Nguyên nhân thường do đèn hình bị va chạm mạnh, hoặc khi tháo vỉ đuôi đèn quá mạnh làm gẫy núm hút chân không, biểu hiện của đèn lọt khí là lớp Phosphor bên trong bị ố loang thành từng đám.
  • Đèn hình bị đánh lửa : Nguyên nhân thường do điện áp cao áp quá mạnh . đèn bị đánh lửa ta nhìn thấy tia lửa xanh đánh lửa trong chuôi đèn hình ở ngay đế cắm .
  • Đèn hình bị già : Đèn hình già là đèn đã hết tuổi thọ sử dụng, đèn già là độ phát xạ của 3 Katôt bị giảm so với lúc mới, độ phát xạ của katốt tỷ lệ với độ sáng của màn hình, vì vậy đèn hình già ảnh thường bị tối và mờ hình
  • Đèn hình bị lệch tia : Đèn lệch tia là đèn có một hoặc 2 trong sô 3 Katốt có độ phát xạ giảm hoặc không phát xạ, trong khi Katôt con lai vân tương đối tốt, đèn lệch tia thường sinh ra hiện tượng bị sai mầu và mất một mầu.

       2.2 -  Kiểm tra đánh giá chất lượng của đèn hình

     a) Cảm nhận bằng mắt thường về chất lượng của đèn hình .

     Thí dụ 1 : Hình ảnh sau đây là hiện tượng của Ti vi mầu bị lệch tia , hỏng KG => màn ảnh ngả về mầu tím .

Đèn hình bị lệch tia do hỏng KG
 màn ảnh ngả về mầu tím

    Thí dụ 2 : Hình ảnh bị tối và mờ, nguyên nhân do đèn hình bị già, độ phát xạ của cả 3 tia bị giảm.

Hình ảnh tối và mờ do đèn hình bị già

      Các hiện tượng trên, ngoài  nguyên nhân do đèn lệch tia và đèn bị già còn có nguyên nhân do máy, vì vậy để kết luận chính xác có phải do đèn hay không thì ngoài việc đánh giá bằng mắt , ta cần phải đo độ phát xạ của đèn hình .

    b) Phương pháp đo độ phát xạ của đèn hình .

     *  Đo phát xạ đèn hình cổ nhỏ

Đo  độ phát xạ  của đèn hình cổ nhỏ

      Đèn hình cổ nhỏ có 7 chân tín theo chiều kim đồng hồ là các chân 
  KB - G1 - HT - GND - KR - G2 - KG

  Cách đo :

  • Dùng một biến áp cấp nguồn 4,5V vào hai chân HT và GND ( cấp nguồn cho sợi đốt )

  • Xoay đồng hồ về thang x1KW  , que đen để vào G1, que đỏ lần lượt đặt vào KG, KR, KB => và quan sát kết quả .

  • Nếu trở kháng giữa G1 với 3 Katôt bằng nhau => nghĩa là độ phát xạ của 3 tia bằng nhau, nếu trở kháng khác nhau thì độ phát xạ của 3 tia bị lệch .

  • Trở kháng giữa G1 với Katôt nào thấp hơn thì độ phát xạ của Katôt đó tốt hơn.

  • Thông thường với đèn 14" thì trở kháng này < 10KW  , nếu trở kháng quá cao > 30KW  là Katôt bị hỏng .

    * Đo phát xạ đèn hình cổ trung .

Đo độ phát xạ của đèn hình cổ trung

      Đèn hình cổ trung  có 9 chân tín theo chiều kim đồng hồ là các chân 
  G1 - KG - G2 - KR - GND - HT - KB , chân đầu tiên và chân cuối cùng bỏ trống.

 Cách đo :

  • Cách đo tương tự như đo kiểm tra đèn cổ nhỏ, nhưng điện áp cấp cho sợi đốt với đèn cổ trung là 6,3V

  4 - Các bệnh liên quan đến sự phân cực của đèn hình

     4.1  Mất điện áp HV cung cấp cho đèn hình .

  •  Nguyên nhân của trường hợp này thường do cao áp không hoạt động
  • Biểu hiện  là màn ảnh không sáng trong khi đèn báo nguồn vẫn còn và không có tiếng .

Còn đèn báo nguồn, không màn sáng

  • Sửa chữa : để sửa chữa hiện tượng trên ta cần kiểm tra khối quét dòng và cao áp .

      4.2   Mất điện áp sợi đốt

  • Nguyên nhân : thông thường lỏng chân đế đèn hình, lỏng chân điện trở cung cấp điện áp nuôi sợi đốt.

  • Biểu hiện : máy không có màn sáng ( như hình trên )  nhưng vẫn có tiếng, vẫn có tiếng là chứng tỏ cao áp vẫn đang hoạt động.

  • Sửa chữa : kiểm tra điện áp cấp cho sợi đốt ( Heater) bằng thang xoay chiều, với đèn hình cổ nhỏ phải có 4,5V, với đèn hình cổ trung phải có 6,3V .

     4.3  Mất điện áp trên 3 Katôt đèn hình

  • Nguyên nhân : Thường do mất điện áp 180V cung cấp cho tầng khuếch đại công xuất sắc nằm trên vỉ đuôi đèn hình.

  • Biểu hiện : màn ảnh sáng trắng và có tia quét ngược, không có hình  như hình ảnh dưới đây.

Màn ảnh sáng trắng có tia quét ngược

  • Sửa chữa : Kiểm tra điện áp trên 3 Katôt, nếu bình thường thì 3 Katôt có khoảng 100 - 150V , nếu áp trên 3 Katôt giảm thấp => cần  kiểm tra điện áp 180V cấp cho vỉ đuôi đèn hình , điện áp này xuất phát từ cao áp , đo điện áp này trên tụ lọc 250V trên vỉ đuôi đèn .
          Trường hợp áp trên 3 Katốt vẫn có đủ thì giảm điện áp G2 bằng cách chỉnh núm Screen trên thân cuộn cao áp .

    4.4  Điện áp cấp cho lưới G2 tăng cao

  • Nguyên nhân : Nếu là không phải do ta chỉnh thì nguyên nhân là do hỏng triết áp Screen trên thân cuộn cao áp.

  • Biểu hiện : Màn ảnh sáng trắng có tia quét ngược, có hình mờ hoặc không có hình như trường hợp mất áp trên 3 Katôt .

  • Khắc phục : Kiểm tra lại điện áp tren 3 Ka tôt trước
      Chỉnh triết áp Screen cấp cho G2
     Nếu không được thì tháo cao áp ra đi thay triết áp G2 ( mang đến thợ chuyên làm cao áp để sửa )

Cuộn cao áp của Ti vi mầu
 

   4.5   Điện áp cấp cho G2 bị thấp

  • Nguyên nhân : Do điều chỉnh sai triết áp Screen hoặc bị hỏng triết áp Screen .

  • Biểu hiện : Hình ảnh tối hoặc mất ánh sáng , có tiếng bình thường .

Điện áp G2 bị thiếu là một nguyên nhân gây tối hình.

  •  Khắc phục : chỉnh lại triết áp Screen, nếu chỉnh không có tác dụng là hỏng triết áp, nếu có tác dụng nhưng ảnh vẫn bị tối là do đèn hình hoặc mất điện áp lệnh điều chỉnh độ sáng .

      4.6  Điện áp cấp cho lưới Pocus bị sai, cao quá hoặc thấp quá .

  • Nguyên nhân : Do chỉnh sai triết áp Pocus hoặc hỏng triết áp Pocus hoặc hỏng đế đèn hình ( nguyên nhân này hay gặp nhất )

  • Biểu hiện : Hình ảnh bị nhoè, nhìn các chi tiết không rõ.

Hình ảnh bị nhoè do điện áp Pocus bị sai

  • Khắc phục : Chỉnh lại triết áp Pocus trên thân cuộn cao áp 
     -  Thay đế đèn hình trên vỉ đuôi đèn hình .
     - Nếu vẫn không hết thì cần tháo cao áp đi thay triết áp Pocus .

Vỉ đuôi và đế đèn hình mầu trắng